دۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، کوردستان لە 2020دا


لە سێبەری شاخ زنجیرەی(٧٢-٧٣) کۆتایی

Thursday, 10.26.2017, 2:20

9638 بینراوە


سەقز و هەژاریی و چارەنووسی خۆم و خێزانەکەم ١٩٨٩
سەرانی یەکێتی، چارەنووسی هێزی پێشمەرگەیان گەیاند بە ئیران. چوونمان بۆ ئەو دیوی سنوور نەخوازیار بوو، ئێمە وەک پێشمەرگە بڕوامان بە خەباتی درێژخایەن هەبوو، بیرمان نەکردبووەوە پێشمەرگایەتی بەجیبهێڵین یان روو لە هەندەران بکەین. کاتێک کە چارەنووس گەیاندمانی بە شاری "سەقز" دوای ٩ ساڵ پێشمەرگایەتی بوو، هیچ دەرامەتێک و پاشەکەوتییەکمان نەبوو، ئەو پارە کەمەی کە شۆڕش تەرخانی کردبوو بۆ پێشمەرگە کە ئەو کات پێ دەگوترا "یارمەتی" بەوەش قەناعەتمان کردبوو بەڵام 'ئەرسەلان بایز و دکتور فوئاد مەعسوم" ئەوەشیان لێبریبووین. سەخافەتی سەرانی یەکێتی لەوەدا بوو سەڕەرای بوون بە جاش و دەست تێکەڵاوکردن لەگەڵ ئیتیلاعات و سوپای پاسداران و گیرفان پڕ کردن، بردنی جوڵانەوە بەرەو هەڵدێر، وەک ئەمڕۆ ئاسا ئەو پارەیەی کە لە "ئیران، لیبیا، سوریا و وڵاتانی ئەوروپا" وەریان دەگرت بە ناوی کورد، لە گیرفانی خۆیان و کەسوکاریان دەنا. ئێمە لە ساڵی هەشتاکان کە ‌هێشتا لە شاخ بووین، دەنگۆی ئەوە هەبوو کە "شاناز ئیبراهیم" خوشکی "هێرۆ"ی خێزانی "تاڵەبانی" لە شاری لەندەن بە پارەی یەکێتی ببوو بە ملیۆنێر! 
لە سەقز، پارەی خواردن و کرێی خانوومان نەبوو، "ڕێبوار" هەوڵیدا کاری دەستبەکەویت بەڵام دەستی نەکەوت. هاورێمان هونەرمەندی پێشمەرگە "ڕێبوار خالید" ناسراو بە  "ئەردەڵان"، برای هەر دوو شەهید "دکتور بەختیار و شادمان"، دوو خوشک و برایەکی لە سوید دەژیان و یارمەتییان دەدا، "ئەردەڵان" لەو پارەیەی بۆی دەهات مەسەرفی ئێمەشی دەکرد، بسکیت و شیری بۆ "هێما و هێژا" دەکڕی، ئەگەر "ئەردەڵان" نەبوایە دەبوایە لە شاری سەقز ئێمە سواڵ بکەین!.
خۆم و  خێزانەکەم( رێبوار، هێما و هێژا)  سەقز ساڵی ١٩٨٩
 
بڕینی یارمەتیمان لە لایەن "فوئاد مەعسوم و ئەرسەلان بایز" بووە هۆکاری زویر بوونمان و لە ڕقان لە کۆتای مانگی دووی ساڵی ١٩٨٩ دا بە ناچاری بڕیاری گەڕانەوەمان دا بۆ عیراق بە رێگەی "مەریوان"، لەگەڵ خێزانێکی تری پێشمەرگە "دلێر" ناسراو بە "دلێری تەوزیع"، لە تیپی بیستویەک پێشمەرگە بوو، خێزانەکەی ناوی "ڕووناک کچی شێخ عەبدولرەحمان"ی خاوەن چێشتخانەی "شارا" بوو لە شاری سلێمانی. کۆتای مانگی دووی ساڵی ١٩٨٩ مەرزی نێوان ئیران و عیراق"مەریوان" پڕ بوو لە پێشمەرگە و خێزانەکانیان کە ئەوانیش دەگەڕانەوە بۆ عیراق. لە خاڵی پشکنینی سەر سنوور پێش پەڕینەوە بۆ عیراق  پاسدارەکانی ئیرانی هەرچی پارە و زێر هەیە لە خێزانەکانیان دەساند بە کوردیەکەی خەڵکیان "رووت دەکردەوە"، لە سەر سنوور لە خاڵی پشکنین "ژنێک"یان دانابوو بۆ پشکنینی ژنان بۆ دۆزینەوەی پارە و زێر! 
شەوێک لە رەبیەی عەسکەری ماینەوە، دواتر بە زیلی عەسکەری ئێمەیان گواستەوە بۆ  پێنجوین بۆ سەربازگەی "سەڕاو ئاغا" و  پیاوەکانیان جیا کردەوە، بە پاس ناردیانن بۆ "هەیئەی کەرکوک" دواتر بۆ  "ئیستیخباراتی عامی شوعبەی پێنج" لە شاری بەغداد". ژن و منداڵیش بە زیلی عەسکەری بەرەو شاری سلێمانی  بۆ "ئەمنە سوورەکە". ناخۆشترین کاتم  لە ناو زیلی عەسکەری بە منداڵەوە دانیشتبووم، بیرم دەکردەوە لە رابردوو و ژیانی پێشمەرگایەتی و سەرانی پارتە کوردییە جاش و خۆفڕۆشەکان و یەکەم رۆژی دەرچوونم بۆ شاخ هاتەوە یاد، کە چۆن کچێکی گەنج بووم تەمەنم تەنیا ١٦ ساڵ و دوو مانگ بوو کە رووم لە شاخ کرد بە دڵێکی پاک و پڕ هیوا، کەچی ئەمرۆ تەمەنم هەڵکشا و  دوو منداڵی ساوا لە باوەشم و دوای ئەو هەموو دەردەرسەریە باوکیان بەرەو شوێنێکی نادیار بردرا و ئێمەش بەرە و "ئەمنە سوورەکە"!

لە گۆڕەپانی "ئەمنە سوورەکە"ی شاری سلێمانی دوو پاسی گەورە ڕاوەستا بوو، ئەوانەی لە نێو پاسەکەدا بوون زۆربەیان پێشمەرگەی یەکێتی بوون و دیار بوو منیان ناسیەوە لە نێو پاسەکە بە ئیشارەت هەوڵیاندەدا هەندێک شتم پێڕابگەیەنن بەڵام لە ڕاستییدا هیچ تێنەگەیشتم دەیانویست چی بڵێن!   
لە "ئەمنە سوورەکە"، بڕیارم دا کە باشتر وایە زانیاریی تەواو نەدەم و هەوڵدەم خۆم دەرباز بکەم. قسە کردن بە زمانی عەرەبی یارمەتیەکی باشی دام. لە ئیفادە پرسیاریان کرد ناوت چیە؟  "حەمدیە ساڵح حەمەد". خەڵکی کوێی؟ "چەمچەماڵ". چۆن شووت بەو موخەریبە کردوە؟  حەزم لێ کردبوو، کەسوکارم ڕازی نەبوون، منیش دوای کەوتم، ئەمەش هۆکاری ئەوەبوو کە ئەویش بوو بە پێشمەرگە لە ترسی کەسوکارم! بەوجۆرە خۆم نەجات داو بە قاچاغ مامەوە و "ئاشتی ئیبراهیم" کە لە ساڵی ١٩٨١ دا ئەمری گرتنی دەرچوو بوو لە نەزەری حکومەت هەر قاچاغ مایەوە!
ئەمری گرتنم و چەند هاورێیەک لە لایەن رژێمی بەعس ساڵی ١٩٨١

من و ڕووناک و منداڵەکانمان، دوای چەند کاتژمێرێک ئازاد کراین و چووین بۆ ماڵی باوکی "ڕووناک" لە شاری سلێمانی و دواتر لەگەڵ دایکم بەرەو شاری "هەولێر" ڕۆیشتم. تا ساڵی ١٩٩١ لە خۆم و "رێبوار" زیاتر کەس نەیدەزانی من "قاچاغم". 
 هیوام نەمابوو  "رێبوار" ئازاد بکرێت بەڵام لە مانگی ٥/١٩٨٩ دا "ڕێبوار" ئازاد کرا و پێی راگەیاندم کە دەیگرنەوە، لە ئیستیخبارات ناردبوویانەوە بۆ ئەو وەحدەیەی کە  سەرباز بوو لێی  پێش دەستپێکردنی شەری عیراق و ئیران و ڕاکردنی و بوونی بە پێشمەرگە. لە مانگی  ٦/١٩٨٩دا دووبارە "رێبوار" لە ئیستیخباراتی عامی بەغداد" زیندانی کرا بێ هەواڵ! 
هەولێر و مانەوە بە قاچاغی
مانگی چواری ساڵی ١٩٨٩ بۆ من و خێزانەکەم ساڵێکی سەخت و دژوار بوو. لە شاری هەولێر خۆم "قاچاغ"، بێ پارە، بێ پشت و پەنا و زیندانی کردنی"رێبوار"یش سەرباری هەموو شتێک غەمێکی گەورە بوو. دایک و باوک و براو خوشکی "رێبوار" لە ماڵ دەریان کردین. دایکم "کۆچی دوای کرد". بە ناچاری ژوورێکم لە قاتی سەرەوەی ماڵێک بە کرێ گرت ژنەکە ناوی دادە"مەلیحە" بوو. 
هێما و هێژا ، هەولێر ساڵی ١٩٩٠
 
ئەو کات لە شاری "هەولێر"  گواستنەوەی ماڵ لە گەڕەکێکەوە بۆ گەڕەکێکی تر بەبێ کاغەزی موختار نەدەبوو. بەهۆی ئەوەی "قاچاغ" بووم نەوێرام بچم بۆ لای "موختار" بۆ کردنی ئەو کاغەزە! یەکەم بەیانی موختار لە دەرگای دا و بە دادە  "مەلیحە"ی راگەیاند کە دوێنی ماڵیک باریان کردوە بۆ ئێرە کێن و کوان؟ دەبێت کاغەزی موختاری گەڕەکەکەی ترم پێشان بدەن"! دادە "مەلیح" ئاگاداری دۆخی من نەبوو و نەوێرام هیچ بدرکێنم! شڵەژام و گوتم "دادە "مەلیح" چارە چیە؟" لە وەڵامدا گوتی " کاغەزی موختاری پێشان بدە و کێشە نییە"! بە ناچاری چوومە دەرەوە! پیاوێک بوو، سەیری کردم حەپەسا و پرسیاری کرد گوتی "ئەوە تۆی؟ کەی گەڕایەوە و چی دەکەی لێرە؟" کە سەرنجم دا کوڕێکی هاوسێ کۆنی خۆمان بوو، ناوی "ئازاد حەمە سوور" خەڵکی شاری سلێمانی بوون لە هەولێر نیشتەجێبوون، دوو برای هەبوو بە ناوی "بەختیار و شێرزاد"، خوشکە گەورەکەی دادە"فاتم" کچێکی هەبوو لە تەمەنی من بوو هاورێی منداڵیم بە ناوی "ئاواز". "ئازاد"  لە شەستەکان باوکیان جەلالی بوو لە شەڕی براکوژی شەهید ببوو، بۆ ساڵانێکی زۆر پەیوەندیی و هاتوچۆیان لەگەڵ دایکم هەبوو وەک کورد گوتەنی "نان و نمەك" لە نێواندا هەبوو. گوتم کاک "ئازاد"، چارەیەک بکە! گوتی بەسەرچاو و هیچ غەمت نەبێ! ئەوەندەی گوت و ڕۆیشت ئیتر "ئازاد"م نەبینیوە تا ئەمڕۆ!
کۆمەڵیک هاورێ لە نێو شآری هەولێر سەردانیان کردم و ئاگایان لە بارودۆخم بوو ١٩٩٠-١٩٩١
 
لەساڵی ١٩٨٩-١٩٩٠ لە شاری هەولێر،  کۆمەڵێک لە پێشمەرگە کۆنەکانی شاخ  هاتنە سەردانم لە وانە " فەرید ئەسەسەرد"، "حاجی هەڵمەت"، "ڕەنجەی موهەندیس"، خەجە و مامۆستا سەدیق رەنجبەر"، "خەسرۆ شێرە" و خزمێکی مامۆستا "عەبدوڵا عەڵای" خاوەن کتێبخانە بوو لە بازاری شاری هەولێر بەرامبەر بە "باتە"، هەموو جار بۆ هەواڵ لەو کتێبخانیە "خەسرۆ شێرە"م دەدی.  ئەو کۆمەڵە کەسە ئاگاداری بارودۆخی ناهەمواری من و خێزانەکەم بوون وە ئاگادرای ئەوە بوون کە "رێبوار" لە زیندانە و شون بزرە!
لەو بارودۆخە ناهەموارەدا،  برام و خوشکێکم و کۆمەڵێک هاورێی کۆنی پێشمەرگایەتی بوون بە پشت و پەنام لە وانە (خەجەی هاورێم و هاوسەرەکەی مامۆستا سەدیق رەنجبەر،  شەهید خەسرۆ شێرە). 
خەسڕۆ هادی سمایل، ناسراو بە "خەسرەو شێرە"، لە ساڵی ١٩٧٨دا دەبێت بە ئەندامی کۆمەڵەی رەنجدەران، لە ساڵی ١٩٨١ دا دەبێت بە پێشمەرگە و کادیر لە ناوچەکانی هەولێر، ساڵی١٩٩١ ئەندامی کۆمیتەی(٤)ی مەخمور، ساڵی ١٩٩٢ ئەندامی کۆنگرەی (١)ی یەکێتی و بەرپرسی رێکخستنی کۆمیتە، ساڵی ١٩٩٤کارگێری مەڵبەندی موێل، ساڵی ١٩٩٥ کارگێری مەڵبەندی سێ، ساڵی ١٩٩٧ ئەندامی مەکتەبی رێکخستن، ١٩٩٩ جێگری مەڵبەند، ٢٠٠١ ئەندامی یەدەکی سەرکرداییەتی یەکێتی نیشتمانی، ٢٠٠٢ لێپرسراوی مەڵبەندی سێ، ١/٢/٢٠٠٤ لە رۆژی جەژن لە تەقینەوەی بارەگەی مەڵبەندی سێ شەهید دەبێت. 
"خەسرۆ شێرە"، لە کۆنەوە ماڵی باوکمی دەناسی بەو هۆیەوە لە ساڵی ١٩٨٤دا لە بارەگەی ڕادیۆ ناسیم و ئاشنایەتی و هاورێیەتی لە نێوانماندا دروست بوو. شەهید "خەسرۆ"، کوڕێکی دڵسۆز بوو بۆ دۆزی ڕەوای میللەتەکەی، پێشمەرگەیەکی لە خۆبردووی ماندوو نەناس بوو، قسە خۆش و هەموو کاتێک نوکتەی حازری لابوو. لە دوای هەر دوو کارەساتی "ئەنفال و هەڵەبجە" پێشمەرگەکانی مەڵبەندی سێ تووشی پەرتەوازەی ببوون شەهید "خەسرۆ" یەکێک بوو لەو پێشمەرگانە لە ناوچەکانی خۆشناوەتی لە ئەشکەوتێک دا لەگەڵ چەند پێشمەرگەیەک خۆیان حەشار دابوو، مام "سمایل"ی باوکی بە کۆڵ بە دزیەوە خواردنی بۆ دەبردن. دواتر کەسوکار شەهید "خەسرۆ"یان رزگار کردبوو بۆ نیو شاری "هەولێر". ئەو کات بارودۆخی رژێمی بەعس شڵەژابوو وەک جاران دەزگای ئەمن و ئیستیخبارات لە نێو شارەکان بەهێز نەمابوون.
هێرشی سوپای عیراق بۆ کوێت و ئازاد کردنی زیندانییان ١٩٩٠ 
لە بەرواری ٢/٨/١٩٩٠ دا "سەدام" هێرشی کرد بۆ سەر "کوێت" و جەنگی کەنداو لە بەرواری ٢٨/٢/١٩٩٠ دەستی پێکرد. ٣٥ وڵات بە سەرکرداییەتی ئەمریکا دژی "سەدام" بوون.  هەروها ئەمریکا ئابڵوقەی ئابووریی خستە سەر عیراق و فرۆکەکانی دەستیان کرد بە بۆردومان کردنی دەزگا هەستیارەکانی رژێمی بەعس وەک (دەزگای ئیستیخباراتی عام) لە شاری بەغداد کە ئەو کات "ڕێبوار" لەوێ زیندانی بوو، بۆی گێرامەوە و گوتی "لە نێو ژووری زیندان کاتێک کە ئەمریکا بە مووشەک بۆردومانی دەزگای ئیستیخباراتی عامی دەکرد، من و زیندانییەکانی تر دەستمان بە هەڵپەرکێ و گۆڕانی گوتن کرد"!
سەدام حوسین لە کوێت ١٩٩٠
 
بۆردومان کردنی ئەمریکا سەرەتایەک بوو کە "سەدام" جڵەوی لە دەست دەربچێت، شێواوی کەوتە نێو دەزگا هەواڵگرییەکان، سوپای عیراق لە شەڕی کەنداو ئاڵا، لە ئەنجامدا کۆنتڕۆڵی زیندانەکانیاین بۆ نەدەکرا و زیندانیی زۆر ئازاد کران یەکێک لەوان "ڕێبوار" بوو ئازاد کرابوو و ڕەوانەی وەحدەی عەسکەری کرابوو لە "کوێت"!  "رێبوار" لە کوێت هەموو بۆردومانی فڕۆکەکانی ئەمریکای بینیبوو.  هەندێ کورد کە لە هەمان وەحدە سەرباز ببوون لە نێو خۆیان بۆ "ڕێبوار" پارەیان کۆکردبووە بۆ هەقی رێگە و بۆ ئەوەی بتوانێ بە مەرەخەسی بگەرێتەوە بۆ شاری هەولێر. لە بەرواری ٢٠/٢/١٩٩١دا پێش ڕاپەرین "رێبوار" هاتەوە بۆ شاری هەولێر  دەزگای"ئیستیخباراتی عامی بەغداد" کاغەزەکێیان دابوو بە "ڕێبوار" تیایددا هاتبوو "اوجیلت القضیە الی اشعارین اخر"!. 

لە سێبەری شاخ زنجیرەی (٧٣) و کۆتایی
بارودۆخی عیراق پێش ڕاپەڕین
لە بەرواری ٢/٨/١٩٩٠ سوپای عیراق بە ماوەی دوو رۆژ "کوێت"ی داگیر کرد. ٣/٨/١٩٩٠رێکخراوی "نەتەوە یەکگرتووەکان" سەرکۆنەی ئەو هێڕشەی کرد و بە گوێرەی یاسای نێو دەوڵەتی مادەی  ژمارە ٦٦٠ داوایان لە "سەدام حوسێن" کرد سوپاکەی بکشێنێتەوە لە "کوێت". سەرۆکی ئەمریاک "جۆرج بۆش" هەمان داوای لە "سەدام" کرد، بەڵام "سەدام" پێداگری کرد. لە بەرواری ٥/٨/١٩٩٠ لە میدیاکانەوە "جۆرج بوش" رایگەیاند کە ئەوان "داگیر کردنی کوێت لە لایەن سەدام قبوڵ ناکەن"!
سەڕۆکی ئەمریکا لە سعودیە ساڵی ١٩٩١
 
 ٦/٨/١٩٩٠ دا ئابڵوقەی ئابووریی بەسەر عیراق سەپێندرا. ٨/٨/١٩٩١ سوپای ئەمریکا ڕەوانەی سعودیە کرا. ٢٨/٨/١٩٩٠ عیراق بە فەرمی داگیرکردنی کوێتی ڕاگەیاند و بە یەکێک لە پارێزگاکانی عیراقی هەژمار کرد. ٢٧/٩/١٩٩٠ ئەمیری کوێت سەردانی کۆشکی سپی ئەمریکای کرد. ٣/١٠/١٩٩٠ "سەدام" چوو بۆ ناو "کوێت". ٢٦/١١/١٩٩٠ "میخائیل گورباتشۆف" داوای لە "سەدام" کرد سوپاکەی لە "کوێت" بکشێنێتەوە . ٢٩/١١/١٩٩٠ رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان بە سەڕۆکایەتی ئەمریکا بڕیاری هێڕشی سەربازییان دا بۆ سەر سوپای عیراق لە "کوێت". ١٧/١٢/١٩٩٠، "جورج بوش" دووبارە داوای کرد سوپای عیراق کوێت بەجێبهێلێت.   زۆربەی وڵاتانی دنیا و هاوپەیمانان دژ بە "سەدام" چوونە بەرەیەکەوە کە پێکهاتبوون لە ٣٥ وڵات. 
كێشانی نەخشەی ڕاپەڕینی ١٩٩١ بە پلانی "قەرارگەی نصر" بوو لە ساڵی ١٩٩٠؟!
بە پێنووسی هەندێک لە سەرانی یەکێتی و پارتە کوردییەکانی تر کە بۆ مێژوو تۆمارکراوە گوتراوە کە گوایە نەخشەی ڕاپەڕین لە شاخەکانی باشووری کوردستان کێشراوە، "فەرەیدون عەبدولقادر" لە پەڕتووکی هەڵۆ سوورەکانی قەندیل لە لاپەڕە ٥٨٦دا تۆماری کردەوە کە "خۆی و حەمە تۆفیق ڕەحیم" نەخشەی ڕاپەرینییان کێشاوە! ئاخر درۆ بەوشێوەیە نەبێت دەبێ چۆن بێت!؟ یان هەندێکیان ئاماژە بەوە دەدەن کە گوایە نەخشەی ڕاپەرین لە "قاسمەڕەش" و شاخەکانی کوردستان دا کێشراوە!؟
بەرواری کێشانی نەخشەی ڕاپەڕین دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٩٠ بە سەڕۆکایەتی ئاغای "محمەدی" فەرماندەی قەرارگەی "نەصر"ی سوپای پاسداران! ئیران زانیاریی هەبوو دەربارەی  بارودۆخی ناوە و دەرەوەی عیراق وە بۆی دەرکەوت کە "سەدام حوسێن" پێداگری دەکات و لە "کوێت" ناکشێتەوە، لە کۆتاییەکانی ساڵی ١٩٩٠ دا ئاغای "محمەدی" فەرماندەی قەرارگەی "نەصر"ی سوپای پاسداران لە ئیران لەگەڵ هەندێک لە پارتەکانی ئۆپۆزسیۆنی عیراقی کۆبووەوە لەوانە سەرانی "شیعەی عیراقی" و پارتە کوردییەکان بە تایبەتی لەگەڵ "سەرانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و پارتی دیموکراتی کوردستان". ئیران هەوڵیدا پێگەی جەماوەریی شیعە و پارتە کوردییەکان بەکاربهێنێت بۆ تەقاندنەوەی فتیلەی توڕەیی و نارەزاییەکان و عەفەویەتی گەلانی عیراق دژ بە" سەدام" لە ڕاپەڕێنێکی جەماوەریی گەورەدا. بەمجۆرە لەو کۆبونەوەیەدا کارەکان بە گوێرەی "ئەجێندا"ی ئیران و پلانی "ڕاپەڕینی جەماوەری"ی لە  سەرتانسەری عیراق دارێژرا بوو. ئەو کات وەک ئەمڕۆ نەبوو، سنوورەکان ئاوەڵا بێت و بە بەرچاوی خەڵکەوە هەواڵەکان بڵاوبکرێنەوە لە ئەنترنێت و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، ئەمە هۆکارێکی گرنگ بوو کە خەڵکی کوردستان لە باشوور بێ ئاگا بوون لەوەی کە لەسەر خوانی چەوری سوپای پاسداران و ئیتیلاعات سەرانی یەکێتی و پارتی و حسک چۆن گوێ ڕایەڵی "ئەجێندا"ی ئیران دەبوون!
جەنگی کەنداو کۆبونەوەی نەوشیروان مستەفا و مەسعود بارزانی لەگەڵ سوپای پاسداران١٩٩١
"جەنگی کەنداو" لە بەرواری ١٧/١/١٩٩١دا دەستی پێکرد، "سەدام حوسێن" لە بەرواری ٢٠/١/١٩٩١ دا ٣٥ موشەکی لە ئیسرائیل گرت. ئەمریکا دەستی بە بۆردومان کردنی دەزگای ئیستیخبارات و جومگە سەڕەکیی و هەستیارەکانی رژێمی بەعسی کرد لە شاری بەغداد. لە بەرواری  ٢٨/٢/١٩٩١دا جەنگی کەنداو کۆتای هات. لە ئەنجامدا دامودەزگا حکومیی، سەربازیی و ئیداری رژێمی بەعس تووشی لە یەکترازان و هەڵوەشانەوە بوو،  بارودۆخی ئابووریی و کۆمەڵایەتیی و سیاسیی بەعس لە ئەوپەڕی خراپی بوو لەو کاتانەدا دەنگی ناڕەزا لە باشووری کوردستان دژ بە "سەدام" لە لووتکە و لە ئەوپەڕی بەهێزی دا بوو. 
مەسعود بارزانی و نەوشێروان مستەفا ئەمین
 
لە ١٥/٢/١٩٩١ دا سوپای پاسدارن و ئیتیلاعاتی ئیران دووبارە بانگێشتی سەرانی پارتی و یەکەتییان کرد بۆ شاری "کرمەشان" بۆ تاوتوێی کردنی مەسەلەی ڕاپەڕین کە نەخشەکەی لە ساڵی ١٩٩٠ کێشرابوو. بۆ ئەو مەبەستە ئیران لەگەڵ "نەوشێروان مستەفا ئەمین و مەسعود بارزانی" لە شاری کرمەشان کۆبونەوە بۆ هەوڵدان و کارکردن بۆ بە پراکتیک کردنی ئەو نەخشیەی کە لە ساڵی ١٩٩٠دا کۆکبووبوون دەربارەی و هاندانی خەڵک بۆ ئەنجامدانی ڕاپەڕینی بەهاری ساڵی ١٩٩١ ! 
ڕاپەڕین ١٩٩١
لە ساڵی ١٩٩١دا بێزاری خەڵک دژ بە سەدام لە لووتکەدا بوو بە تایبەتی دوای شاڵاوی ئەنفال و کیمیابارانی هەڵەبجە و ناوچەکانی تری کوردستان. بێ کاری و نەبوونی لە نێو میللەتانی عیراق لە پەڕەسەندنن بوو،  دنیا دژی "سەدام" بوون لەسەر مەسەلەی داگیرکردنی "کوێت".  بە تایبەتی دوای ئەوەی "سەدام" پێداگری کرد لە "کوێت"  بمێنێتەوە. لە١/٣/١٩٩١دا لە شاری "بەسرە" ڕاپەرینی میللی دەستیپێکرد، ٢/٣ لە میسان، ٣/٣ نەجەف، ١١/٣/١٩٩١ کەربەلا.   سێ چوار هەفەتە پێش ڕاپەرین فڕۆکەی ئەمریکا بۆردومانی دەزگای "ئیستیخباراتی عامی بەغداد" و چەند ناوچەیەکی تری کرد. لە کوردستان لە بەرواری ٥/٣/١٩٩١دا ڕاپەرین لە شارۆچکەی "رانیە" دەستی پێکرد. ٧-٨/٣/١٩٩١ لە شاری سلێمانی، لە ١١/٣/١٩٩١ لە شاری هەولێر، ١٤/٣/١٩٩١ لە شاری دهۆک و ناوچەکانی بادینان. لە بەرواری ١٩/٣/١٩٩١ دا پێشمەرگە چووە نێو شاری کەرکوک. لە ٢١/٣/١٩٩١ دا هەموو شارەکانی کوردستان پاککرانەوە لە دامودەزگایی بەعس. سەرانی پارتەکانی یەکێتی و پارتی ئەو هەلەیان قۆستەوە خۆیان کرد بە رابەر و ئەندازیاری "ڕاپەڕین" بۆ ئەوەی بە "ئیران" بڵێن نەخشەی ١٥/٢/١٩٩١یان بە سەرکەوتوانە جێبەجێ کرد. ئەم سەرکەوتنە تەمەنی گەلێک کورت بوو دوای دوو هەفتە سوپای عیراق هێرشی هێنا و گشت ناوچەکانی گرتەوە لە ئەنجامدا پێشمەرگە و هاووڵاتییەکی زۆر شەهید بوون  "ڕاپەرین" وەک "ئەنفال و هەڵەبجە" ئاسا نەهامەتییەکی تری هێنا بۆ نەتەوەکەمان کە ئەویش "کۆڕەو" بوو!
وینەیەکی جەماوەریی راپەریو ساڵی ١٩٩١
 
ڕاپەرین لە باشوور و باکووری عیراق پەیوەندیەکی فکریی، رێکخراوەیی و یەکگرتووی لە نێوانیادا نەبوو وە بە یەکتریەوە نەبەسترابوونەوە. ڕاپەرینی نەتەوەی کورد سروشتی تایبەتی خۆی هەبوو وە بۆ بە دەستهێنانی خواستە نیشتمانیی و نەتەواییەکان بوو، بەڵام ڕاپەرینی گەلانی عیراق لە باشوور و ناوەڕاستدا سورشتێکی تر و سیامایەکی تایبەتی هەبوو کە بریتیبوو لە  خواستە ئاینیی و مەزهەبییەکان. سەڕەرای ئەوەش  ئیران توانی سەرانی ئۆپۆزسیۆنی عیراقی و کوردەکان بکڕێت و  پێش ڕاپەرین لە سەر یەک مێز کۆیان بکاتەوە لە ساڵی ١٩٩٠بۆ کێشانی نەخشەی ڕاپەڕین لە سەرتان سەری عیراق! لە ڕاپەریندا  وزەو توانای توڕەی و ناڕەزایی پەنگ خواردوی چەند ساڵەی میللەتی کورد لە باشوور گڕ و تەوژمێک بوو بەڵام سەرانی پارتە کوردییەکان بەکاریانهێنا بۆ خزمەتی ئەجێندای سوپای پاسداران!  
هۆکارە گرنگەکانی شکەستی ڕاپەرین
رژێمی سەدام، بەبێ ڕاپەرینیش دەروخا بەهۆی ئەوەی ئەمریکا بڕیاری ئەوەی دابوو کە دەبێت "سەدام" لە دەسەڵاتدا نەمێنێت. لابردنی "سەدام" بە دەستی ئەمریکا شەرعیەتی دەدا بە ئەمریکا کە بە فەرمیی بێتە نێو عیراق، ئیران ئەوەی دەزانی وە نەیدەویست راستەوخۆ ئەمریکا بێتە نێو عیراق و خوازیار بوو خۆی ببێت بە دەسەڵاتداری یەکەم لە عیراق لە رووی سیاسیی و سەربازیی و ئابووریی، ئەوە هۆکاری ئەوە بوو کە ئیران پەلەی کرد لە بەگڕخستنی سەرانی پارتەکانی بۆ تەقاندنەوەی هێزی جەماوەریی و دروست کردنی هەڵایەک لە عیراق بۆ رووخانی "سەدام". ئەم پێشهاتەیە پلانی ئەمریکای دواخست لە هەڵوێست وەرگرتن دژ بە "سەدام" و هاتنی بە فەرمیی بۆ نێو عیراق. ئەمریکا هەڵسەنگاندنی خۆی کردبوو کە سەرانی ئۆپۆزسیۆنی عیراقی بە کورد و عەرەبەوە دەستکەلای ئێرانن ئەمە هۆکاری سەڕەکی بوو کە ئەمریکا لە ڕاپەرینەکە پشتیوانی خۆی دەرنەبری و بێدەنگ بوو. سوپای عیراقی دەستی بە هێرشی سەربازیی کرد بۆ هەموو شارەکانی کوردستان و بە یارمەتی رێکخراوی "موجاهیدینی خەلقی ئیران"، بە ماوەیەکی کەم توانی دووبارە هەموو شارەکان بگرێتەوە و سەرانی پارتە کوردییەکان دووبارە ئاودیوی سنوور بکات. خۆ بەستنەوە بە ئەجێندای ئیران لە بەرژەوەندیی میللەتی کورد نەبوو، ئەگەری ئەوە هەبوو ئەگەر سەرانی پارتە کوردییەکان خاوەن سەربەخۆی و پلان و ئەجێندای کوردیی بوونایە ئەو کات ئەمریکا هەژماری بۆ کورد دەکرد و کاتێکی گونجاو بوو کە میللەتی کورد سەربەخۆی رابگەیەنێت بەڵام ئەم هەلەش لە دەست میللەتی کورد ڕۆی بەهۆی تەڵەی "قەرارگەی نصر"  لە ساڵی١٩٩٠ و جاشایەتی سەرانی پارتە کوردییەکان بۆ سوپای پاسداران.  ئەمە گرنگترین هۆکار بوو کە ڕاپەرینەکە پشتیوانی نێو دەوڵەتی نەبوو وە ئەمریکا دوای گرتنەوەی شارەکانی کوردستان لە لایەن سوپای عیراق ئینجا لە مانگی چواری ساڵی ١٩٩١ دا بڕیاری دژە فڕینی دەرکرد لە هێڵی ٣٦. 
میدیای دنیا و هەڵوێستی زلهێزەکان بە تایبەتی ئەمریکا بووە هۆکاری رووخانی ورەی خەڵک. زۆرینەی سادەی میللەتی کورد خوێندنەوەیان بۆ دۆخەکە ئەوە بوو کە ئەمریکا پشتی کردوە لە نەتەوەیی کورد و پشتیوانی لە مانەوەی "سەدام" دەکات!
سەرانی پارتە کوردییەکان بوون بە جاشی ئیران و لە فەلەکی ئیران خولانەوە لە ١٥/٢/١٩٩١ کاتێک کە ئیران فەرمانی دا "ڕاپەرین" ئەنجام بدەن ماوەی خۆ سازدان کەم بوو. سەرانی ینک و پدک پێش سازدانی "ڕاپەرین" هیچ پشتیوانیەکی نێو دەوڵەتیان مسۆگەر نەکرد بوو، ئەو کات "تاڵەبانی" کە لە ئەوروپا دەخولایەوە هەر خەریکی ژیانی تایبەتی خۆی بوو وە بازرگانی بە پرسی کوردەوە دەکرد بە پێچەوانەی ئەوەی کە لە مێژوو دا تۆمارکراوە کە گوایە ئەو کات "جەلال تاڵەبانی" بە وڵاتاندا دەخولایەوە بۆ پەیدا کردنی پشتیوانی بۆ پرسی کورد! 
کۆمەڵێک پەنابەری کورد  لەگەڵ (رێبوار، هێما و هێژا) کەمپی پەنابەرانی تورکیا (سلۆپی) ١٩٩٢
 
ڕاکردنی سەرانی پارتە کوردییەکان بۆ نزیک سنوورەکان ورەی خەڵکی زیاتر رووخاند، جەماوەریی ڕاپەڕیو متمانەی بە سەرکردەکان و هێزی پێشمەرگە نەما کە بتوانن بیانپارێزن لە هێڕشەکانی سوپای عیراقی.  هەروها جەماوەر تەنیا ٢٨ رۆژ بوو هەرچی توڕەیی و وزەی هەیە لە "ڕاپەرین" دا هەموو خاڵی کردبوو، ئەو هەست و حەماسە عەفەویەی کە پێش "ڕاپەرین" هەیبوو، دوای "ڕاپەرین" خاو ببووەوە. 
سەرانی ینک و پدک ژمارەی چەکداریان کەم بوو، هەرساڵ و نیوک پێش ڕاپەرین سەرانی یەکێتی "ئاشبەتاڵیان" بە هێزی پێشمەرگە کردبوو وە هەروها نەیانتوانی بوو پێشوەخت خەڵک بە ڕێکوپێکی رێکبخەن، خەڵک چەکدار بکەن و هێزی میللی دروست بکەن بۆ ئەوەی لە کاتی پێویست خەڵک بەرەنگاری هێرشی سەربازیی ببنەوە. لە کاتی تەنگانەدا ئیران دەستەوەستان ڕاوەستا. ئەم بێسەروبەرییە هۆکارێکی گرنگ بوو لە کاتی هێرشە سەربازییەکانی رژێمی بەعس دا هەموو میللەت رێگەی ڕاکردنی گرتەبەر لە ترسی دڕندایەتی سوپای عیراق و روودانی کیمیابارانێکی تر. 
چەک و تەقەمەنییەکی زۆری سوپای عیراق کەوتە دەست پێشمەرگە و خەڵک بە تایبەتی لە شاری "کەرکوک" بەڵام بەهۆی نەبوونی ئەزموونی گەلی کورد لە بەکارهێنانی ئەو ئامرازانە نەتوانرا سوودیان لێوەربگیرێت و بەکاربهێنرێن بۆ شەڕی بەرەنگاریبوونەوە. لە ماوەی ٢٨ رۆژی کە شارەکان ئازاد بوون پارتە کوردییەکان تەنیا خەریکی شەڕە پەڕۆ بوون! 
هێماو هێژا کەمپی پەنابەرانی تورکیا (سلۆپی) زستانی ساڵی ١٩٩٢
 
کۆڕەو ١٩٩١
میللەت لە ترس و نیگەرانی لە "سەدام"ی درندە لە ئەگەری دووبارە بوونەوەی  کارەساتی "ئەنفال" و "هەڵبجە"  روویان لە شاخ و کێوان کرد. بە هەزاران خەڵک ئاوارە بوون، بە سەدان خەڵک شەهید بوون، لە ئەنجامی سەرما و سەختی رێگەوبان گیانیان لە دەستتدا و بە کۆمەڵ ڕوویان لە وڵاتانی ئیران و تورکیا کرد. دووبار "کۆڕەو" بوو بە پارویەکی چەور بۆ سەرانی پارتەکانی باشوور و بەو هۆیەوە لە هەموو دنیا پارە و کۆمەك کۆکرایەوە و چووە گیرفانی سەرانی پارتی و یەکێتی بە تایبەتی گیرفانی "جلال تاڵەبانی" و "بنەماڵەی بارزانی".
دواتریش بەرهەمی "کۆڕەو" دامەزراندننی "حکومەتی هەرێم" بوو کە ئێستا بۆ بیستووشەش ساڵە بنەماڵەی بارزانی و تاڵەبانی بە ئارەزووی دڵی خۆیان دەستیان بە سەر سامانە گشتیەکان و بیرە نەوتەکانی باشووری وڵات گرتوەو بەردەوام خەریکی دزین. هەنوکە کۆتایی ساڵی ٢٠١٧یە میللەتانی باشوور لە قاتوقڕی و نەبوونیدا دەژین بەبێ موچە و دەرامەت. لە بەرواری ١٦/١٠/٢٠١٧دا وەک پیشەی هەمیشەی باوکیان کوڕەکانی تاڵەبانی( بافێڵ، قوباد)  و زڕ برازاکانی( لاهور جەنگی و ئاراس جەنگی) دەستتیان تێکەڵاو کرد لەگەڵ (قاسم سلێمانی) هێزی چەکداری "حەشدی شەعبی و سوپای پاسداران و سوپای عیراقی" شاری "کەرکوک"یان ڕادەست دوژمن کرد و لە ئەنجامدا هێزی پێشمەرگە شکا و هەنوکە ئەو سوپایە لە دەروازەی سنوورەکان و نزیک هەموو شارەکانی تری هەرێم هەن.
لە نێو ئوتوموبیلی "یوئێن لە سلۆپی بەرەو ئوسترالیا، ئاشتی، هێما، هێژا، سەروەر کەریم ١٠ / ٥ / ١٩٩٢

من و خێزانەکەم، وەک هەر خێزانێکی تری کورد ڕوومان لە کێوان کرد، بە پێیان و بە سەرمای زستان و برسیەتی سنوورمان بڕی و بەرەو باکووری کوردستان کەوتینە رێگە،  بە هیوای ئەوەی لە کەمپێکی پەنابەران گۆشەیەکمان دەست بکەوێت بۆ حەوانەوە.  دوای چەند رۆژێک مانەوەمان لە سەر سنوور ئینجا تورکیا بڕیاری دا سنوور ئاواڵا بکات بە ڕووی پەنابەران. لە کەمپی پەنابەران بارودۆخمان ئێجگار نالەبار بوو، جەندرمەی تورکی بە شێوەیەکی نامرۆڤانە هەڵسوکەوتیان دەکرد لەگەڵ پەنابەرە کوردەکان. ٩ مانگ لە کەمپی پەنابەران ماینەوە بێ پارە بووین لە ئەنجامدا هەندێک "زێرم" هەبوو فڕۆشتم و هەندێک "پارە" لە وەرەسەی ماڵی باوکم بەرم کەوتبوو هەموویم لەسەر یەک داناو کردم بە خەرجی بۆ خێزانەکەم.  یەکەم وێستگەمان لە باکووری کوردستان ناوچەی "ڕووبارۆک" بوو دواتر گوازراینەوە بۆ "شەمزینان" و دوا وێستگە کەمپی "سلۆپی" بوو. لەو کەمپەدا سەرانی "یەکێتی نیشتمانی کوردستان" وەفدێکیان نارد بۆ نێو کەمپی سلۆپی بە دواماندا بۆ ئەوەی بگەڕێینەوە! بەڵام ئێمە نەگەڕاینەوە. بڕیاری چوونەهەندەران تەنیا بڕیاری "رێبوار"ی هاوسەرم بوو. لە بەرواری ١٠/٥/١٩٩٢ دا کەمپی "سلۆپی"یمان بەجێهێشت بەرەو هەندەران "ئوسترالیا". 
-----------------------------------------------------
تێبینی یەکەم، سوپاسی کاک "دەرسیم دیبەگەی"ی دەکەم بۆ ناردنی دۆکیۆمێنتی ئەمری گرتنی من و چەند کەسێکی تر لە لایەن رژێمی بەعس لە ساڵی ١٩٨٢  کە لە دائیرەی ئەمنی هەولێر گیراوە لە ڕاپەرینی ١٩٩٢. 
تێبینی دووەم: بڕیارم دابوو کە هەرچی لە بیرەوەرییەکانی شاخ دا کە تا ئێستا لە یادم ماوە، لە چەند زنجیرەیەک بیانووسم، تەنیا لە سەکۆی ئازاد بڵاویان بکەمەوە کە ئەویش "کوردستانپۆست"ە.

کۆتایی





(دەنگدراوە: 17 . زۆرباشە: 4/5)